O stypendystach i laureatach - Badają człowieka i przyrodę
26.10.2004
26.10.2004, Nr 252
Nagrody Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej 2004 - Polskie Noble po raz trzynasty.
Badają człowieka i przyrodę
Interpretacja procesów transformacji współczesnej Polski i świata, badania nad metodami diagnozowania nowotworów, opracowanie nowych związków terapeutycznych oraz zastosowanie oryginalnych metod kontrolowanej polimeryzacji w przemyśle - to tematy prac naukowych nagrodzonych w tym roku Polskimi Noblami.
Nagrody Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej przyznawane są w tym roku już po raz trzynasty. Są one uznawane za najpoważniejsze nagrody naukowe w naszym kraju - stąd nazwa Polskie Noble. Zgodnie z regulaminem, otrzymać je mogą wybitni uczeni za osiągnięcia i odkrycia dokonane w ciągu ostatnich czterech lat, stanowiące "istotny wkład w życie duchowe i postęp cywilizacyjny naszego kraju oraz zapewniające Polsce miejsce w nauce światowej".
Nagrody przyznawane są w czterech dziedzinach - w naukach humanistycznych i społecznych, naukach przyrodniczych i medycznych, naukach ścisłych i naukach technicznych.
Tegoroczną nagrodę w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych odbierze prof. Jadwiga Staniszkis z Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego za "badania nad procesem transformacji Polski i świata. W dziedzinie nauk przyrodniczych i medycznych - prof. Janusz Limon z Katedry Biologii i Genetyki AM w Gdańsku za "wkład w rozwój cytogenetycznych metod diagnozowania nowotworów złośliwych". Polski Nobel w dziedzinie nauk ścisłych przypadł w tym roku prof. Wojciechowi J. Stecowi z Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN w Łodzi za "otrzymanie nowych biologicznie czynnych związków o dużym potencjale terapeutycznym za pomocą opracowanej przez siebie metody syntezy tiofosforowanych analogów DNA". Laureatem w dziedzinie nauk technicznych został prof. Krzysztof Matyjaszewski z Wydziału Chemii Carnegie Mellon University i Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN w Łodzi. Jego praca dotyczyła "odkrycia nowych metod kontrolowanej polimeryzacji rodnikowej i zastosowania tych metod w przemyśle".
Wysokość tegorocznej nagrody wynosi 100 tysięcy złotych. Uroczystość wręczenia nagród laureatom odbędzie się 3 grudnia na Zamku Królewskim w Warszawie.
Mit jesieni ludów
Profesor Jadwigę Staniszkis uhonorowano za, jak napisano w uzasadnieniu, "badania będące próbą teorii i interpretacji procesów transformacji współczesnej Polski i świata", zawarte w książkach "Postkomunizm. Próba opisu" (2001) oraz "Władza globalizacji" (2003).
Pierwsza z wymienionych pozycji to niesłychanie precyzyjny i syntetyczny wywód opisujący i odkrywający mechanizmy, które doprowadziły do upadku komunizmu w krajach na wschód od Łaby, a następnie ukształtowały na tym obszarze specyficzny społeczno-polityczny ład nazwany przez autorkę postkomunizmem. Pisana w dość beznamiętny i suchy sposób praca prof. Staniszkis uderza w mit tzw. jesieni ludów i pokazuje, jak mechanizmy, które doprowadziły do upadku systemu, były w ten system niemal od początku jego istnienia wpisane.
"Władza globalizacji" traktuje m.in. o historycznej i kulturowej genezie obecnego pęknięcia w świecie zachodnim oraz o, jak pisze autorka, "realnej władzy, która nie należy już do nominalnego centrum, lecz jest logiką globalną, która ÇwstrzeliłaČ instytucjonalną strukturę rynku dojrzałego w rynek ÇwschodzącyČ i narzuciła sekwencję liberalizacji Çod końcaČ, od sfery finansów, zgodnie z wymogami postindustrialnego kapitalizmu. Dokonało się to kosztem akumulacji postkomunistycznego kapitału. Zarządzanie, egzekwując tę instytucjonalną logikę, wchodzi w kolizję z coraz bardziej bezradnym rządzeniem, które już nie kontroluje tego, za co wciąż odpowiada".
Genetyka szansą na zdrowie
Każdy człowiek ma niepowtarzalny układ genów. Zapis genetyczny przekazywany jest potomstwu, ale w zupełnie innym układzie, z nowymi, nieznanymi wcześniej kombinacjami. Poznawanie praw rządzących ludzką mapą genów to dziś jeden z wiodących tematów współczesnej nauki, a także szansa medycyny. Jednym z głównych celów badań w tej dziedzinie jest dziś diagnostyka chorób uwarunkowanych genetycznie oraz ich leczenie.
Właśnie na tym polu działa prof. Janusz Limon. Kierowany przez niego zespół specjalizuje się w hodowlach komórkowych, w technikach molekularnych i w poradnictwie genetycznym. Badania pod kierunkiem prof. J. Limona dotyczą aberracji chromosomowych w mięsakach tkanek miękkich, w guzach płuc i tarczycy, w białaczkach wieku dziecięcego i u dorosłych. Jego zespół prowadzi Regionalny Rejestr Wad Wrodzonych. Zajmuje się badaniami genetycznych uwarunkowań choroby wieńcowej, jak również nowotworów podścieliskowych przewodu pokarmowego.
Znakomite efekty przynosi współpraca z zespołem prof. Andrzeja Rynkiewicza z Akademii Medycznej w Gdańsku - badania nad aktywnością genu regulującego wydzielanie przez serce związku wpływającego na ciśnienie krwi; zmiana jego aktywności może zmienić podatność na zawał serca i miażdżycę naczyń krwionośnych.
Aktualnie zespół prof. Limona prowadzi badania nad dziesięcioma różnymi genami, związanymi między innymi z przemianą cholesterolu.
Twórca polskiej biotechnologii
Zespół prof. Wojciecha J. Steca w ostatnich czterech latach opublikował szereg wartościowych prac. Między innymi dzięki zastosowaniu metody Steca, opracowanej 25 temu, udało się zsyntetyzować tiopochodne dinukleotydu Ap4A; niektóre z tych pochodnych hamowały aktywność związków uczestniczących w pierwszych etapach transformacji nowotworowej. Enzymem, którego aktywność jest blokowana przez Ap4A, jest także hsp70 - białko szoku termicznego działające hamująco na obumieranie komórek nowotworowych.
Prof. Stec opracował metodę syntezy krótkich odcinków RNA i DNA zawierających zamiast atomów tlenu - atomy siarki. Wykazał, że takie pochodne RNA i DNA nie są tak szybko degradowane w komórce, dlatego zastosować je można w terapii genowej, hamowania ekspresji genów uczestniczących w transformacji nowotworowej oraz powstawaniu choroby Alzheimera. Stosowanie pochodnych tiooligonukleotydów w terapii genowej wymaga, aby związki te nie były toksyczne dla komórki. Zespół prof. Steca wykonał bardzo dokładną analizę wpływu produktów degradacji tych związków na podział komórek.
Oprócz prac z ostatnich czterech lat, na koncie prof. Steca jest jeszcze około 300 innych prac. Jest on jednym z najczęściej cytowanych polskich uczonych. Został odznaczony - jako jeden z trzech Polaków - tytułem Fogarty-Scholar-in-Residence.
Jeden z najczęściej cytowanych chemików
Istota osiągnięcia polega na rozwinięciu i następnie na uruchomieniu masowej produkcji (rok 2002) nowych polimerów do wszechstronnych zastosowań. Odbyło się to na podstawie własnej metody kontrolowanej polimeryzacji rodnikowej (pierwsza publikacja na ten temat w 1995 roku).
Prof. Matyjaszewski, wraz ze swoim zespołem, spolimeryzował własną metodą ATRP (Atom Transfer Radical Polimeryzation) ponad 30 polimerów, ważnych z przemysłowego punktu widzenia. Udoskonalił ponadtysiąckrotnie aktywność katalizatorów stosowanych w tej metodzie. Największe koncerny chemiczne z USA i Japonii rozpoczęły produkcję tych polimerów. Utworzono dwa konsorcja przemysłowe grupujące 18 koncernów chemicznych z siedmiu krajów, w tym z USA i Japonii.
Droga naukowa Krzysztofa Matyjaszewskiego jest podobna do drogi polskich wybitnych astronomów, profesorów Wolszczana i Paczyńskiego, także laureatów nagrody FNP, a jego odkrycia wcale nie są mniej doniosłe; jest to jeden z najczęściej cytowanych chemików na świecie.
K.K., PEKA, EMEM
- LAUREACI
Pracuje na Uniwersytecie Warszawskim i w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Powszechnie uważana za jednego z najbardziej przenikliwych i jednocześnie najbardziej kontrowersyjnych analityków polskiej rzeczywistości politycznej. Autorka wielu prac naukowych, m.in. wydanej w stanie wojennym socjologicznej analizy Sierpnia '80 "Poland. Self-limiting Revolution", oraz prac "Ontologia socjalizmu", "Dynamics of Breakthrough in Eastern Europe", "Postkomunizm. Próba opisu", "Władza globalizacji". Autorka kilkudziesięciu tłumaczonych na wiele języków artykułów. W 1968 r. aresztowana i wyrzucona z Uniwersytetu Warszawskiego za uczestnictwo w manifestacjach studenckich. W sierpniu 1980 r. zaproszona przez komitet strajkowy stoczni gdańskiej krótko uczestniczyła w rozmowach robotników z władzami.
Profesor Krzysztof Matyjaszewski
Absolwent Politechniki Moskiewskiej, tytuł doktora uzyskał w Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN w Łodzi. Specjalizuje się w technologii polimerów. Badaniami zajmował się od ukończenia studiów, początkowo w zespole jednego z najwybitniejszych chemików polskich okresu powojennego - prof. Stanisława Penczka. Prace te kontynuował na Uniwersytecie Paryskim oraz Uniwersytecie Carnegie Mellon w USA. Jest laureatem wielu nagród naukowych, m.in. Polskiego Towarzystwa Chemicznego, Polskiej Akademii Nauk i National Science Foundation dla młodego naukowca, Francuskiej Akademii Nauk oraz Amerykańskiego Towarzystwa Chemicznego.
Odkryta przez niego nowa metoda tzw. polimeryzacji rodnikowej z przeniesieniem atomu (ATRP) została już wdrożona w przemyśle w USA i w Japonii. Zespół prof. Matyjaszewskiego otrzymał na nią 17 patentów amerykańskich i 44 międzynarodowe. PEKA
Profesor Wojciech Jacek Stec
Jest członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk, a także wchodzi w skład prezydium tej największej w Polsce i najbardziej prestiżowej instytucji naukowej.
Pracuje w Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN w Łodzi. Uczestniczy bardzo aktywnie w życiu naukowym, czego przejawem jest członkostwo w Komitecie Biotechnologii PAN, w Komitecie Chemii PAN, w Oddziale PAN w Łodzi. Ponadto zasiada w gremiach prezydialnych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Wydziału III Nauk Matematycznych i Fizycznych PAN oraz Wydziału III Nauk Matematycznych, Fizycznych i Chemicznych PAN.
Od 1989 roku jest promotorem przewodów doktorskich - 13 osób pod jego opieką rozpoczęło karierę naukową. W ostatnim okresie zajmował się zastosowaniem nowych biomateriałów. K.K.
Profesor Janusz Limon
Jest kierownikiem Katedry i Zakładu Biologii i Genetyki Molekularnej Akademii Medycznej w Gdańsku. Specjalizuje się w cytogenetyce klinicznej - dziedzinie zajmującej się badaniem struktury prawidłowych chromosomów oraz ich zaburzeń. Cytogenetyka ma ogromne znacznie przy diagnostyce wad rozwojowych u noworodków, a także w diagnostyce nowotworów. Prace prof. Limona stanowią fundamentalny wkład w rozwój metod cytogenetycznych w badaniach zmian zachodzących w chromosomach w litych guzach nowotworowych.
Prof. Limon od 2002 roku jest członkiem korespondentem Wydziału Nauk Medycznych PAN; członkiem rad naukowych Instytutu Genetyki Człowieka PAN w Poznaniu oraz Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Ma na swoim koncie liczne nagrody naukowe - m.in. w 1986 r. nagrodę naukową Polskiego Towarzystwa Genetycznego, w 1990 r. nagrodę naukową Polskiego Towarzystwa Onkologicznego. Jest autorem ponad 200 publikacji, w większości w zagranicznych pismach. PEKA
Źródło:
http://www.rzeczpospolita.pl/gazeta/wydanie_041026/nauka/nauka_a_1.html