Urodził się w 1944 r. w Warszawie.
Studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego ukończył w 1966 r., rok później obronił także pracę magisterską w Instytucie Socjologii UJ. Tutaj też trzy lata później uzyskał  tytuł doktora nauk humanistycznych. Habilitował się w1974 r., tytuł profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1980 r., a siedem lat później - tytuł profesora zwyczajnego. Od 1994 r. członek korespondent, a od 2002 r. członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, należy też do zagranicznych akademii nauk - Academia Europaea (od 1990 r.) i American Academy of Arts and Sciences (zagraniczny członek honorowy od 1996 r.).
Od ukończenia studiów pracuje w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego (od 1987 r. jako profesor zwyczajny), gdzie kieruje Zakładem Socjologii Teoretycznej. Ponadto kieruje Centrum Analiz Zmian Kulturowych "Europa’89” Uniwersytetu Jagiellońskiego, pracuje także w Wyższej Szkole Europejskiej im. J. Tischnera w Krakowie.
Jest autorem kilkunastu książek z dziedziny socjologii, w większości opublikowanych w USA i Wielkiej Brytanii. Do najważniejszych należą: “System and Function” (1974), “Robert K. Merton - An Intellectual Profile” (1986), “Society in Action - The Theory of Social Becoming” (1990), “The Sociology of Social Change” (1993), “Trust: a Sociological Theory” 1999).W Polsce w ostatnich latach ukazały się: “Socjologia. Analiza społeczeństwa” (2002), "Socjologia wizualna: fotografia jako metoda badawcza” (2005) oraz "Socjologia zmian społecznych” (2005). Jego ksiażki były tłumaczone na 7 języków, w tym tak egzotyczne, jak: indonezyjski, chiński i japoński, a jego artykuły naukowe ukazywały się w 13 językach.
Wielokrotnie przebywał za granicą jako visiting profesor w uczelniach USA, Włoch, Meksyku, Australii oraz Belgii. Współpracuje z wieloma placówkami naukowymi na świecie.
Nagrodzony m.in.: Nagrodą Wydziału I PAN im. Leona Krzywickiego (1975), Nagrodą I Stopnia Ministra Edukacji Narodowej (sześciokrotnie), Nagrodą Naukową Prezesa Rady Ministrów (1995 i 2001), New Europe Prize (nagroda 6 centrów badań zaawansowanych w USA i w Europie dla uczonego z Europy Środkowej i Wschodniej,1995). Odznaczony Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1991), Złotym Krzyżem Zasługi (1989), Krzyżem Oficerskim Odrodzenia Polski (2000).
Jest doktorem honoris causa Rosyjskiego Państwowego Uniwersytetu Społecznego (RGSU) w Moskwie (2005 r.)
Od 2002 do 2006 r. był prezesem Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego (ISA), przez dwie kadencje (od 1996- 2003) był przewodniczącym Komitetu Socjologii PAN, ponadto jest członkiem wielu komitetów redakcyjnych czasopism naukowych na całym świecie.

Wyróżnione Nagrodą FNP prace prof. Sztompki przedstawiają poglądy autora w zakresie socjologii teoretycznej i stanowią syntetyczny wykład jego koncepcji społeczeństwa, zarówno w wymiarze statycznym jak i dynamicznym. Istotą stanowiska teoretycznego zaproponowanego przez autora jest próba przezwyciężenia tradycyjnych w teorii socjologicznej przeciwstawień: statyki i dynamiki społecznej, działań społecznych i struktur oraz mikro i makroanalizy. Laureat wykazuje, że między tymi rozróżnialnymi tylko na poziomie analitycznym aspektami życia społecznego występuje de facto ciągłość. Koncepcja ta przedstawiona jest w sposób przystępny nie tylko dla zawodowych socjologów, ale także dla szerszego grona zainteresowanych czytelników.
Książka "Socjologia. Analiza społeczeństwa” mimo, że ma charakter podręcznika, w istocie stanowi oryginalną monografię socjologii jako nauki, jej aparatu pojęciowego, problematyki, a także stanu badań socjologicznych na świecie.
Druga nagrodzona książka, "Socjologia zmian społecznych”, której pierwsze wydanie ukazało się w języku angielskim, jest klasyczną pozycją współczesnej socjologii, o uznanej randze w obiegu międzynarodowym. Ukazała się już w siedmiu przekładach (ostatnio w jęz. indonezyjskim i japońskim, w przygotowaniu jest także wersja chińska). Jest pracą ściśle teoretyczną, przedstawiającą, na tle krytycznej analizy podejść występujących w klasycznej socjologii od czasów Augusta Comte’a oryginalną teorię stawania się społeczeństwa, która podkreśla decydującą rolę aktywności ludzi w historii: znaczenie działań, decyzji i wyborów podejmowanych przez jednostki i ruchy społeczne w tworzeniu przyszłości społeczeństwa. Odrzuca w ten sposób dominujące do niedawna koncepcje deterministyczne i fatalistyczne. Nagrodzone pozycje charakteryzują się oryginalnością, wysokim poziomem teoretycznym i metodologicznym, szerokim spojrzeniem na sprawy społeczne. Autor okazuje rzadką umiejętność przedstawiania wielkich problemów teorii socjologicznej w wymiarze codziennej egzystencji jednostek. Obydwa dzieła są doskonałym wstępem do myślenia o społeczeństwie i rozumienia samej socjologii jako nauki.