 26.10.2004,
Nr 252
Nagrody Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej 2004 - Polskie Noble
po raz trzynasty.
Badają człowieka i
przyrodę
Interpretacja procesów transformacji współczesnej
Polski i świata, badania nad metodami diagnozowania nowotworów,
opracowanie nowych związków terapeutycznych oraz zastosowanie
oryginalnych metod kontrolowanej polimeryzacji w przemyśle
- to tematy prac naukowych nagrodzonych w tym roku Polskimi
Noblami.
Nagrody Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej przyznawane są w
tym roku już po raz trzynasty. Są one uznawane za najpoważniejsze
nagrody naukowe w naszym kraju - stąd nazwa Polskie Noble.
Zgodnie z regulaminem, otrzymać je mogą wybitni uczeni
za osiągnięcia i odkrycia dokonane w ciągu ostatnich czterech
lat, stanowiące "istotny wkład w życie duchowe i postęp
cywilizacyjny naszego kraju oraz zapewniające Polsce miejsce
w nauce światowej".
Nagrody przyznawane są w czterech dziedzinach - w naukach
humanistycznych i społecznych, naukach przyrodniczych i medycznych,
naukach ścisłych i naukach technicznych.
Tegoroczną nagrodę w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych
odbierze prof. Jadwiga Staniszkis z Instytutu Socjologii
Uniwersytetu Warszawskiego za "badania nad procesem
transformacji Polski i świata. W dziedzinie nauk przyrodniczych
i medycznych - prof. Janusz Limon z Katedry Biologii i Genetyki
AM w Gdańsku za "wkład w rozwój cytogenetycznych metod
diagnozowania nowotworów złośliwych". Polski Nobel w
dziedzinie nauk ścisłych przypadł w tym roku prof. Wojciechowi
J. Stecowi z Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych
PAN w Łodzi za "otrzymanie nowych biologicznie czynnych
związków o dużym potencjale terapeutycznym za pomocą opracowanej
przez siebie metody syntezy tiofosforowanych analogów DNA".
Laureatem w dziedzinie nauk technicznych został prof. Krzysztof
Matyjaszewski z Wydziału Chemii Carnegie Mellon University
i Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN w
Łodzi. Jego praca dotyczyła "odkrycia nowych metod kontrolowanej
polimeryzacji rodnikowej i zastosowania tych metod w przemyśle".
Wysokość tegorocznej nagrody wynosi 100 tysięcy złotych.
Uroczystość wręczenia nagród laureatom odbędzie się 3 grudnia
na Zamku Królewskim w Warszawie.
Mit jesieni ludów
Profesor Jadwigę Staniszkis uhonorowano za, jak napisano
w uzasadnieniu, "badania będące próbą teorii i interpretacji
procesów transformacji współczesnej Polski i świata",
zawarte w książkach "Postkomunizm. Próba opisu" (2001)
oraz "Władza globalizacji" (2003).
Pierwsza z wymienionych pozycji to niesłychanie precyzyjny
i syntetyczny wywód opisujący i odkrywający mechanizmy, które
doprowadziły do upadku komunizmu w krajach na wschód od Łaby,
a następnie ukształtowały na tym obszarze specyficzny społeczno-polityczny
ład nazwany przez autorkę postkomunizmem. Pisana w dość beznamiętny
i suchy sposób praca prof. Staniszkis uderza w mit tzw. jesieni
ludów i pokazuje, jak mechanizmy, które doprowadziły do upadku
systemu, były w ten system niemal od początku jego istnienia
wpisane.
"Władza globalizacji" traktuje m.in. o historycznej
i kulturowej genezie obecnego pęknięcia w świecie zachodnim
oraz o, jak pisze autorka, "realnej władzy, która nie
należy już do nominalnego centrum, lecz jest logiką globalną,
która ÇwstrzeliłaČ instytucjonalną strukturę rynku dojrzałego
w rynek ÇwschodzącyČ i narzuciła sekwencję liberalizacji
Çod końcaČ, od sfery finansów, zgodnie z wymogami postindustrialnego
kapitalizmu. Dokonało się to kosztem akumulacji postkomunistycznego
kapitału. Zarządzanie, egzekwując tę instytucjonalną logikę,
wchodzi w kolizję z coraz bardziej bezradnym rządzeniem,
które już nie kontroluje tego, za co wciąż odpowiada".
Genetyka szansą na zdrowie
Każdy człowiek ma niepowtarzalny układ genów. Zapis genetyczny
przekazywany jest potomstwu, ale w zupełnie innym układzie,
z nowymi, nieznanymi wcześniej kombinacjami. Poznawanie praw
rządzących ludzką mapą genów to dziś jeden z wiodących tematów
współczesnej nauki, a także szansa medycyny. Jednym z głównych
celów badań w tej dziedzinie jest dziś diagnostyka chorób
uwarunkowanych genetycznie oraz ich leczenie.
Właśnie na tym polu działa prof. Janusz Limon. Kierowany
przez niego zespół specjalizuje się w hodowlach komórkowych,
w technikach molekularnych i w poradnictwie genetycznym.
Badania pod kierunkiem prof. J. Limona dotyczą aberracji
chromosomowych w mięsakach tkanek miękkich, w guzach płuc
i tarczycy, w białaczkach wieku dziecięcego i u dorosłych.
Jego zespół prowadzi Regionalny Rejestr Wad Wrodzonych. Zajmuje
się badaniami genetycznych uwarunkowań choroby wieńcowej,
jak również nowotworów podścieliskowych przewodu pokarmowego.
Znakomite efekty przynosi współpraca z zespołem prof. Andrzeja
Rynkiewicza z Akademii Medycznej w Gdańsku - badania nad
aktywnością genu regulującego wydzielanie przez serce związku
wpływającego na ciśnienie krwi; zmiana jego aktywności może
zmienić podatność na zawał serca i miażdżycę naczyń krwionośnych.
Aktualnie zespół prof. Limona prowadzi badania nad dziesięcioma
różnymi genami, związanymi między innymi z przemianą cholesterolu.
Twórca polskiej biotechnologii
Zespół prof. Wojciecha J. Steca w ostatnich czterech latach
opublikował szereg wartościowych prac. Między innymi dzięki
zastosowaniu metody Steca, opracowanej 25 temu, udało się
zsyntetyzować tiopochodne dinukleotydu Ap4A; niektóre z tych
pochodnych hamowały aktywność związków uczestniczących w
pierwszych etapach transformacji nowotworowej. Enzymem, którego
aktywność jest blokowana przez Ap4A, jest także hsp70 - białko
szoku termicznego działające hamująco na obumieranie komórek
nowotworowych.
Prof. Stec opracował metodę syntezy krótkich odcinków RNA
i DNA zawierających zamiast atomów tlenu - atomy siarki.
Wykazał, że takie pochodne RNA i DNA nie są tak szybko degradowane
w komórce, dlatego zastosować je można w terapii genowej,
hamowania ekspresji genów uczestniczących w transformacji
nowotworowej oraz powstawaniu choroby Alzheimera. Stosowanie
pochodnych tiooligonukleotydów w terapii genowej wymaga,
aby związki te nie były toksyczne dla komórki. Zespół prof.
Steca wykonał bardzo dokładną analizę wpływu produktów degradacji
tych związków na podział komórek.
Oprócz prac z ostatnich czterech lat, na koncie prof. Steca
jest jeszcze około 300 innych prac. Jest on jednym z najczęściej
cytowanych polskich uczonych. Został odznaczony - jako jeden
z trzech Polaków - tytułem Fogarty-Scholar-in-Residence.
Jeden z najczęściej cytowanych chemików
Istota osiągnięcia polega na rozwinięciu i następnie na
uruchomieniu masowej produkcji (rok 2002) nowych polimerów
do wszechstronnych zastosowań. Odbyło się to na podstawie
własnej metody kontrolowanej polimeryzacji rodnikowej (pierwsza
publikacja na ten temat w 1995 roku).
Prof. Matyjaszewski, wraz ze swoim zespołem, spolimeryzował
własną metodą ATRP (Atom Transfer Radical Polimeryzation)
ponad 30 polimerów, ważnych z przemysłowego punktu widzenia.
Udoskonalił ponadtysiąckrotnie aktywność katalizatorów stosowanych
w tej metodzie. Największe koncerny chemiczne z USA i Japonii
rozpoczęły produkcję tych polimerów. Utworzono dwa konsorcja
przemysłowe grupujące 18 koncernów chemicznych z siedmiu
krajów, w tym z USA i Japonii.
Droga naukowa Krzysztofa Matyjaszewskiego jest podobna do
drogi polskich wybitnych astronomów, profesorów Wolszczana
i Paczyńskiego, także laureatów nagrody FNP, a jego odkrycia
wcale nie są mniej doniosłe; jest to jeden z najczęściej
cytowanych chemików na świecie.
K.K., PEKA, EMEM
 LAUREACI
Profesor Jadwiga Staniszkis
Pracuje na Uniwersytecie Warszawskim i w Instytucie Studiów
Politycznych PAN. Powszechnie uważana za jednego z najbardziej
przenikliwych i jednocześnie najbardziej kontrowersyjnych
analityków polskiej rzeczywistości politycznej. Autorka wielu
prac naukowych, m.in. wydanej w stanie wojennym socjologicznej
analizy Sierpnia '80 "Poland. Self-limiting Revolution",
oraz prac "Ontologia socjalizmu", "Dynamics
of Breakthrough in Eastern Europe", "Postkomunizm.
Próba opisu", "Władza globalizacji". Autorka
kilkudziesięciu tłumaczonych na wiele języków artykułów.
W 1968 r. aresztowana i wyrzucona z Uniwersytetu Warszawskiego
za uczestnictwo w manifestacjach studenckich. W sierpniu
1980 r. zaproszona przez komitet strajkowy stoczni gdańskiej
krótko uczestniczyła w rozmowach robotników z władzami.
Profesor Krzysztof Matyjaszewski
Absolwent Politechniki Moskiewskiej, tytuł doktora uzyskał
w Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN w
Łodzi. Specjalizuje się w technologii polimerów. Badaniami
zajmował się od ukończenia studiów, początkowo w zespole
jednego z najwybitniejszych chemików polskich okresu powojennego
- prof. Stanisława Penczka. Prace te kontynuował na Uniwersytecie
Paryskim oraz Uniwersytecie Carnegie Mellon w USA. Jest laureatem
wielu nagród naukowych, m.in. Polskiego Towarzystwa Chemicznego,
Polskiej Akademii Nauk i National Science Foundation dla
młodego naukowca, Francuskiej Akademii Nauk oraz Amerykańskiego
Towarzystwa Chemicznego.
Odkryta przez niego nowa metoda tzw. polimeryzacji rodnikowej
z przeniesieniem atomu (ATRP) została już wdrożona w przemyśle
w USA i w Japonii. Zespół prof. Matyjaszewskiego otrzymał
na nią 17 patentów amerykańskich i 44 międzynarodowe. PEKA
Profesor Wojciech Jacek Stec
Jest członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk, a
także wchodzi w skład prezydium tej największej w Polsce
i najbardziej prestiżowej instytucji naukowej.
Pracuje w Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych
PAN w Łodzi. Uczestniczy bardzo aktywnie w życiu naukowym,
czego przejawem jest członkostwo w Komitecie Biotechnologii
PAN, w Komitecie Chemii PAN, w Oddziale PAN w Łodzi. Ponadto
zasiada w gremiach prezydialnych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego,
Wydziału III Nauk Matematycznych i Fizycznych PAN oraz Wydziału
III Nauk Matematycznych, Fizycznych i Chemicznych PAN.
Od 1989 roku jest promotorem przewodów doktorskich - 13
osób pod jego opieką rozpoczęło karierę naukową. W ostatnim
okresie zajmował się zastosowaniem nowych biomateriałów.
K.K.
Profesor Janusz Limon
Jest kierownikiem Katedry i Zakładu Biologii i Genetyki
Molekularnej Akademii Medycznej w Gdańsku. Specjalizuje się
w cytogenetyce klinicznej - dziedzinie zajmującej się badaniem
struktury prawidłowych chromosomów oraz ich zaburzeń. Cytogenetyka
ma ogromne znacznie przy diagnostyce wad rozwojowych u noworodków,
a także w diagnostyce nowotworów. Prace prof. Limona stanowią
fundamentalny wkład w rozwój metod cytogenetycznych w badaniach
zmian zachodzących w chromosomach w litych guzach nowotworowych.
Prof. Limon od 2002 roku jest członkiem korespondentem Wydziału
Nauk Medycznych PAN; członkiem rad naukowych Instytutu Genetyki
Człowieka PAN w Poznaniu oraz Instytutu Psychiatrii i Neurologii
w Warszawie. Ma na swoim koncie liczne nagrody naukowe -
m.in. w 1986 r. nagrodę naukową Polskiego Towarzystwa Genetycznego,
w 1990 r. nagrodę naukową Polskiego Towarzystwa Onkologicznego.
Jest autorem ponad 200 publikacji, w większości w zagranicznych
pismach. PEKA
Źródło:
|
