W związku z 1000 rocznicą Zjazdu Gnieźnieńskiego, fundamentalnego wydarzenia w dziejach państwowości polskiej, które wprowadziło Polskę na arenę europejską, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, pragnąc zaznaczyć swój udział w obchodach tej rocznicy, podjęła się w 1995 r. finansowania specjalnego archeologicznego programu badawczego ADALBERTUS, który zaplanowany był na 3 lata.

Celem programu, prowadzonego przez prof. Przemysława Urbańczyka z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, była próba rekonstrukcji warunków geograficznych i kulturowych ostatniej wyprawy św. Wojciecha, zakończonej jego męczeńską śmiercią, wyprawy, która odbiła się szerokim echem w Europie w ostatnich latach I tysiąclecia i została w pełni wykorzystana przez Bolesława Chrobrego do umocnienia pozycji Polski w ówczesnej Europie.

Prace wykopaliskowe prowadzone były głównie w miejscowości Św. Gaj w woj. elbląskim. Odkryte tam zostały m.in. dębowe groble (pomosty), pochodzące prawdopodobnie jeszcze z czasów rzymskich i stanowiące część traktu komunikacyjnego z Pomorza do Prus. Z drogi tej korzystał również św. Wojciech.

Wyniki odkryć archeologów oraz efekty szczegółowych badań znalezionych obiektów zaprezentowane zostały na konferencji naukowej, podsumowującej program ADALBERTUS, która odbyła się w maju 1997 r. w Waplewie k/ Malborka.
Efekty przeprowadzonych w latach 1995-1997 badań opublikowano w kilkutomowej serii, zatytułowanej ADALBERTUS - Tło kulturowo-geograficzne wyprawy misyjnej św. Wojciecha na pogranicze polsko-pruskie, wydanej przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN.

Oto poszczególne tomy tej publikacji:

ADALBERTUS - wyniki programu badań interdyscyplinarnych, pod red. Przemysława Urbańczyka, Warszawa 1998;
2. Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus (XI wiek) - studia i materiały, pod red. Wojciecha Chudziaka (wyd. przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika), Toruń 1997;
3. Archeologiczne ślady osadnictwa między Wisłą a Pasłęką we wczesnym średniowieczu - katalog stanowisk, oprac. przez Marka Franciszka Jagodzińskiego, Warszawa 1997;
4. Starożytne drogi w dolinie rzeki Dzierzgoń w świetle badań archeologicznych, oprac. przez Jolantę Sadowską-Topór, Warszawa 1999;
5. Tło paleograficzne osadnictwa Żuław Elbląskich w pierwszym tysiącleciu naszej ery, oprac. przez Marię Kasprzycką, Warszawa 1999.