Słowo wstępne

Tysiąc lat temu, na ziemi, którą dzisiaj nazywamy Wielkopolską, miało miejsce zdarzenie niezwykłe, które trwale wpłynęło na kształtującą się właśnie państwowość polską. Wydarzeniem tym był Zjazd Gnieźnieński. Wiemy o nim nieco z przekazu kronik, ale w społecznej świadomości istnieje on bardziej dzięki obrazom kreowanym przed laty wyobraźnią literacką, niż ustaleniom opartym na wciąż narastającej wiedzy naukowej.

Dzisiaj, w przededniu wejścia naszego kraju do Unii Europejskiej, Zjazd Gnieźnieński nabrał nowego, aktualnego znaczenia, gdyż odwołujemy się do niego dla podkreślenia, iż to właśnie wtedy Polska pojawia się po raz pierwszy jako polityczny składnik struktur europejskich.

Co się wówczas właściwie stało? Czym była wtedy Europa, jaki ciąg procesów doprowadził do wyłonienia się na jej obrzeżu nowego organizmu państwowego - Polski? W jakim stopniu procesy te były nieuchronne, a w jakim zdeterminowane zawiłymi splotami dość przypadkowych okoliczności? Dlaczego właśnie Wielkopolska, a nie inne dzielnice, odegrała w tworzeniu państwa podstawowa rolę? Listę podobnych pytań można dowolnie wydłużać.

Wiemy, że stan współczesnej wiedzy naukowej - dzięki wprowadzeniu nowych metod i narzędzi badawczych, dzięki znaczącym odkryciom archeologicznym oraz ponownym interpretacjom i reinterpretacjom źródeł i faktów materialnych, a także przyjęciu bardziej uniwersalnych punktów odniesienia - doprowadził do ustaleń, które są bardzo odległe od potocznej świadomości, stworzonej przed laty dla pokrzepienia serc...

Fundacja na rzecz Nauki Polskiej od wielu lat wspomaga, na miarę swoich możliwości finansowych, pracę polskich archeologów, że wspomnę tylko kilkuletni program Adalbertus, związany z badaniami na trasie ostatniej misji św. Wojciecha, czy też program Trakt, przy czym szczególnie interesuje nas multidyscyplinarne podejście do tej tematyki. Dlatego też jest w pewnym sensie naturalne, że chcąc wnieść swój wkład w obchody tysięcznej rocznicy Zjazdu Gnieźnieńskiego, Fundacja postanowiła zorganizować konferencję Ziemie polskie w X w. i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy. W tym miejscu chcę wyrazić szczególne podziękowanie członkowi Rady Fundacji, prof. Henrykowi Samsonowiczowi, który był głównym inspiratorem idei konferencji. Staraliśmy się zaprosić na nią możliwie szerokie grono uczonych, którzy w ramach swojej naukowej aktywności zajmują się problemami przełomu X i XI wieku, zachęcając ich do przedstawienia najnowszych syntetyzujących ustaleń i podjęcia wszechstronnej dyskusji. Dbaliśmy przy tym, aby na sali obrad znaleźli się reprezentanci nie tylko szerokiego wachlarza dyscyplin związanych z tematyką konferencji, ale też i różnych pokoleń naukowych. Dziękujemy wszystkim za tak znakomity i zaszczytny dla nas, stuprocentowy oddźwięk na nasze zaproszenie.

Nie ma jednak nic takiego jak darmowy lunch. Zamysłem Fundacji, jako organizatora i sponsora konferencji, było bowiem, aby stała się ona wydarzeniem niezwykłym nie tylko dla środowiska naukowego, ale też i w znacznie szerszej, społecznej skali. Dlatego też chcemy, aby wyniki konferencji, przedstawiając obraz odbiegający przecież dość istotnie od potocznej wiedzy na temat naszych dziejów i okoliczności powstania naszego państwa, przybliżyły tę nowa wiedzę tym wszystkich, których przeszłość ciekawi.

Książka, która w wyniku konferencji powstała, ma stanowić podarunek społeczności naukowej dla Polski na tysiąclecie jej urodzin. Mam nadzieję, że będzie to podarunek znaczący, a treści w nim zawarte nie tylko staną się elementem naszej świadomości, ale będą też na tyle trwałe, by mogły się do nich odwoływać następne pokolenia.

MACIEJ W. GRABSKI
Prezes Zarządu Fundacji na rzecz Nauki Polskiej