
Międzynarodowy zespół naukowców, w skład którego wchodzi wielu laureatów programów Fundacji – astronomów z kierowanego przez prof. Andrzeja Udalskiego projektu OGLE, prowadzonym w Obserwatorium Astronomicznym UW, ogłosił na łamach prestiżowego tygodnika naukowego Nature odkrycie w centrum Drogi Mlecznej najstarszych gwiazd powstałych tuż po Wielkim Wybuchu.
Pierwsza generacja gwiazd, powstała około 200-300 milionów lat po Wielkim Wybuchu, charakteryzuje się bardzo jednorodnym składem chemicznym złożonym z wodoru i helu oraz znikomej domieszki pierwiastków cięższych, które w większych ilościach wytworzyły się dopiero w trakcie późniejszej ewolucji Wszechświata. Tego typu gwiazdy powinny były powstawać głównie w centrach galaktyk, formujących się na nowo tuż po Wielkim Wybuchu, czyli w miejscach o zwiększonej gęstości materii. Wiadomo, że zalążki takie z czasem rozbudowały się i dopiero później stworzyły centralne obszary galaktyk. Dotychczas jednak nie udało się znaleźć tego typu gwiazd w centrum naszej Galaktyki. Odkryto jedynie pojedyncze stare obiekty w jej zewnętrznych częściach – w tzw. halo Galaktyki.
Ponieważ gwiazdy stare emitują światło w charakterystyczny sposób, można próbować je wyłuskać spośród milionów gwiazd w centrum Galaktyki, obserwując te obszary nieba przy użyciu odpowiedniego zestawu filtrów optycznych. Za pomocą australijskiego teleskopu SkyMapper przeprowadzono wstępną selekcję gwiazd kandydatów, które następnie zostały przebadane spektroskopowo za pomocą australijskiego teleskopu AAT.
W rezultacie w centrum Galaktyki znaleziono ponad 500 gwiazd o niewielkiej zawartości pierwiastków cięższych niż hel. Spośród tej grupy wybrano 23 gwiazdy, które cechowały się najmniejszą zawartością tych pierwiastków i przeanalizowano je szczegółowo za pomocą precyzyjnego spektrografu na 6.5 metrowym teleskopie Magellan w obserwatorium Las Campanas w Chile. Okazało się, że zawierają one tysiąc razy mniej pierwiastków ciężkich niż występuje w Słońcu, a rekordzistka zawiera ich nawet dziesięć tysięcy razy mniej. Gwiazdy te są zatem niesłychanie jednorodne chemicznie i należą do najstarszych obiektów we Wszechświecie. Śladowa zawartość pierwiastków ciężkich może sugerować iż wytworzyły się one w jeszcze starszym obiekcie, który zakończył swoje krótkie życie w postaci gigantycznej eksplozji tzw. gwiazdy hipernowej.
Aby sprawdzić, czy odkryte gwiazdy są istotnie na stałe związane z centrum Galaktyki, nie zaś obiektami z halo przebywającymi tylko chwilowo w pobliżu centrum Drogi Mlecznej, należało wyznaczyć orbity tych gwiazd wokół centrum Galaktyki. Z pomocą przyszły tu wieloletnie obserwacje gwiazd z tych obszarów nieba wykonywane przez przegląd OGLE w obserwatorium Las Campanas w Chile.
Niezwykle precyzyjne pomiary położeń gwiazd na rejestrowanych przez projekt OGLE obrazach nieba i długa baza czasowa obserwacji pozwoliły z dużą dokładnością śledzić ruchy gwiazd – mówi wykonujący pomiary astrometryczne dr Radosław Poleski, odbywający obecnie staż podoktorski na Uniwersytecie Stanowym w Ohio w USA.
Dla dziesięciu kandydatów na najstarsze gwiazdy udało się wyznaczyć precyzyjne orbity galaktyczne. Okazało się, że siedem z nich z pewnością znajduje się w centrum Drogi Mlecznej i są to najstarsze gwiazdy powstałe w Galaktyce – zaledwie kilkaset milionów lat po Wielkim Wybuchu.
Zabawne, że do sukcesu naszego wspólnego projektu przyczyniły się pomiary położeń gwiazd na zdjęciach wykonywanych przez przegląd OGLE, a nie jak dotąd pomiary ich jasności. To nowe możliwości zastosowań zbieranego przez nas od lat materiału obserwacyjnego – dodaje prof. Andrzej Udalski.
Praca opisująca odkrycie gwiazd pierwszej generacji opublikowana została w tygodniku naukowym Nature: „Extremely Metal-Poor Stars in the Milky Way Bulge from the Cosmic Dawn”, L.M. Howes, A.R. Casey, M. Asplund, S.C. Keller, D. Yong, D.M. Nataf, R. Poleski, K. Lind, C. Kobayashi, C.I. Owen, M. Ness, M.S. Bessell, G.S. Da Costa, B.P. Schmidt, P. Tisserand, A. Udalski, M.K. Szymański, I. Soszyński, G. Pietrzyński, K. Ulaczyk, Ł. Wyrzykowski, P. Pietrukowicz, J. Skowron, S. Kozłowski & P. Mróz, 2015, Nature, 527, xxx.
Projekt OGLE istnieje od 1992 roku, prowadzony jest w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. dr. hab. Andrzeja Udalskiego. W ciągu swojego istnienia grupa OGLE opublikowała ponad 400 prac naukowych w prestiżowych/profesjonalnych czasopismach specjalistycznych, cytowanych przez astronomów z całego świata około 16000 razy. Opublikowane lub udostępnione dane projektu OGLE wykorzystywane były w ponad tysiącu pracach opublikowanych przez astronomów z całego świata. W projekcie OGLE udział brało łącznie około 20 astronomów. Obecnie zespół liczy 12 naukowców: prof. dr hab. Andrzej Udalski, prof. dr hab. Michał Szymański, prof. dr hab. Grzegorz Pietrzyński, prof. dr hab. Igor Soszyński, dr hab. Łukasz Wyrzykowski, dr hab. Szymon Kozłowski, dr Krzysztof Ulaczyk, dr Radosław Poleski, dr Paweł Pietrukowicz, dr Jan Skowron, dr Dorota Skowron oraz mgr Przemysław Mróz.
Projekt OGLE jest współfinansowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (granty naukowe Ideas i Iuventus Plus, Stypendia dla Wybitnych Młodych Naukowców, Diamentowe Granty, SPUB), Narodowe Centrum Nauki (granty MAESTRO, Opus, Harmonia, Symfonia) oraz Fundację na Rzecz Nauki Polskiej (programy: Mistrz [d. subsydia profesorskie], Nagroda FNP, Team, Powroty/Homing, Focus oraz Start).
Zdjęcie: Droga Mleczna nad teleskopem OGLE w obserwatorium Las Campanas w Chile. Fot. dr Krzysztof Ulaczyk